|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
Bilgisayar aglarinin olusturulma nedenlerinden biri, kisilerin, bir yerden digerine (hizli ve güvenli bir sekilde) elektronik ortamda mektup gönderme ve haberlesme istegidir. e-posta (electronic mail, e-posta), bu amaçla kullanilan servislere verilen genel addir. Internet ve diger aglar üzerinde kullanilan pek çok e-posta sistemleri vardir. SMTP (Simple Mail Transfer Protocol, TCP/IP protokolu), IBM PROFS (Professional Office System), SNADS (SNA Distributed Systems), VaxMail bunlardan bazilaridir. Son zamanlarda, farkli sistemler arasinda e-posta gönderilmesini saglamak için X.400 isminde bir mesajlasma protokolü de bazi merkezlerde (özellikle Avrupa ve Kanada) kullanilmaktadir.
e-posta, baslangiçta sadece düz yazi mesajlar göndermek amaciyla gelistirilmisken, 1995'li yillardan sonra gelistirilen tekniklerle, e-posta içinde kompozit yapilarin (resim, ses, video, html dökümanlari, çalisabilir program vb) kullanimi mümkün hale gelmistir. Ancak, henüz tüm e-posta programlari bu tip formatlari desteklememektedir.
e-posta'nin kullanim yerlerinden biri de, "e-posta tabanli bilgi alma" servisleridir. "on-line" tarama yapmak yerine, bir e-posta mesaji içinde gerekli komutlari vererek tarama yapmak ve sonuçlari yine e-posta ile istemek bazi durumlarda çok kullanislidir.
e-posta, üyelik tabanli bilgi servislerinde de yaygin olarak kullanilan bir servistir.
Birisine bir mektup gönderdiginize göre bu mektubun gidecegi bir geçerli adres olmali. Elektronik ortamda bu adres, "e-mail (e-posta) adresi" olarak adlandirilir. e-posta adresi, çogunlukla, kisinin kullanici numarasi ve kullandigi sistemin internet/bitnet vb adresinden olusur. gokcol@sariyer.cc.itu.edu.tr , akgul@bilkent.edu.tr, kgf@ehb.itu.edu.tr, ucgokcol@TRITU.bitnet örnek e-mail adresleridir.
Dikkat edilirse adres, @ isareti ile ayrilmis iki kisimdan olusur. Ilk kisim kisinin kendi sistemindeki kullanici numarasi; ikinci kisim ise, bulundugu sistemin adresini belirtir. Bazi sistemler ilk kisimdaki kullanici numarasi yerine baska isimlere de izin verir (aliasing). Bazi farkli aglarda (Compuserve, UUCP gibi) daha degisik e-posta adresleme formatlari vardir.
3. Adresini bildigim birisine nasil e-posta gönderirim?
Bunun için öncelikle bir mail gönderme programina ihtiyaciniz var. Sözgelimi, e-posta adresi falan@filan1.filan2.edu olan bir kisiye e-posta göndermek istiyorsunuz. Kullandiginiz isletim sistemine bagli olarak asagidakine benzer komutlar vererek mail ortamina geçebilirsiniz :
mail falan@filan1.filan2.edu
Bundan sonra, geriye sadece mailinizi göndermek kaliyor. Bu da kullandiginiz mail programina göre degisiklik gösteren bir islem.
Günümüzde kullanilan e-posta programlari, genellikle can sikici yazi diyaloglari yerine, hos görünümlü grafik arabirimlerle e-posta kullanimini/gönderilmesini oldukça kolaylastirmislardir. Asagida, Windows 95 altinda kullanilan EUDORA (sürüm 2.54, freeware) isimli e-posta programinda, yeni bir mail göndermek istediginizde karsiniza gelen ekran görüntüsü var:
Burada görüldügü gibi, is sadece gerekli yerleri doldurmak ve bos sayfaya e-posta mesajini yazarak göndermekten ibaret !!!
Günümüzde kullanilan çogu e-posta programlari (unix için pine, elm; pc için Eudora, Pegasus Mail, E-Mail Connect, Windows Messaging; Netscape Mail gibi) benzer kullanici arabirimleri ve kullanim kolayliklari sunarlar.
Popüler platformlarda kullanilan e-posta programlari ile ilgili bilgiler CSS'nin ileriki sürümlerinde verilecektir (unix : pine, elm, mail; windows, Mac : eudora, vm/cms : mail)
4. e-posta programlarinda görülen "From,To,Subject,Cc, Bcc, Forward To:" gibi kisaltmalar ne anlama gelir?
Bütün bu ibareler, e-postanin bas kismida (header) yer alir ve gönderilen e-posta ile ilgili bir takim "gönderme bilgileri"ni içerir.
Gönderilen her e-posta için, orijinal bir bir mesaj numarasi üretilir. Her e-posta'nin mesaj numarasi (Message ID) digerinden kesinlikle farklidir. Message ID'ler, özellikle, news feed'lerinin iletimlerinde önemlidir. Asagida, Eudora ile e-posta yazarken karsimiza gelen örnek bir mesaj alani ve ilgili tanimlamalar görülmektedir. Diger e-posta programlari da benzer kullanici arayüzleri sunmaktadirlar.
Nickname (alias, Takma Ad), uzun ve karmasik e-posta adresleri yerine sizin belirlediginiz akilda kalan bir takim takma adlar tanimlamaniza verilen genel addir. Örnek olarak, gokcol@sariyer.cc.itu.edu.tr adresine karsilik olarak 'Orhan' diye bir nickname tanimlarsaniz bundan böyle kullanici ismi yerine sadece "Orhan" yazabilirsiniz. Nickname tanimlama prosedürü kullanilan mail programinin bir parçasidir ve sistemden sisteme ufak degisiklikler gösterebilir. Ayrica mail programina göre de degisir.
6. Signature (Imza) Nedir? Nasil kullanilir?
Signature (imza), gönderdigimiz her e-postanin sonuna otomatik olarak konulan, içerigi önceden hazirlanmis dosyalardir. Imza dosyalari, kullanilan e-posta programinin bir parçasidir. Kullandiginiz e-posta programinin seçenekleri arasinda (eger destekliyorsa) imza hazirlama/otomatik olarak e-posta sonuna ekleme servisleri vardir. Imza dosyalarinda, genellikle, kisinin adi-soyadi, e-mail adresi, (varsa) web adresi, posta adresi, telefon/faks numaralari bulunur. Imza dosyalarinda, birtakim "veciz" sözlere de rastlanmaktadir. Bunlar da, kisinin ilgisine göre, bir sarkinin nakarati, bir ata sözü vb olabilir. Bir e-posta ahlak kurali olarak, eger kullaniyorsaniz, imza dosyalarinizi fazla uzun tutmamaya çalisin (En fazla 4-5 satir).
Imza destegi veren e-posta programlarina, Eudora, pine ve Pegasus Mail örnek olarak verilebilir.
e-posta kullananlarin karsilastiklari en büyük sorunlardan biri de farkli kisilerden gelen maillerin birbirine karismadan organizasyonunu nasil saglayacaklaridir. Kisilerden gelen mailleri farkli dosyalarda tutma ve indeksleme sistemleri modern e-posta programlarinin ayrilmaz parçalari olmuslardir. Bunu saglayan yapilara "folder" (bazi sistemlerde "notebook") adi verilir. Sözgelimi gokcol@sariyer.cc.itu.edu.tr 'den gelen tüm mailleri Orhan_inc, bu kullaniciya giden tüm mailleri ise Orhan_out isimli "folder" larda tutarsam bunlarin organizasyonunu daha rahat yapmis olurum. Bazi mail programlari folder içinde baska folder-lar tanimlanmasina da müsade edebilirler. Çok iyi folder destegi veren e-posta programlarina unix için pine, Mac ve Windows için Eudora, Windows için Pegasus Mail, ayrica Netscape 2.x e-posta servisi örnek olarak verilebilir.
8. Attachment (eklenmis dosya) nedir?
Normal e-postalarla birlikte, eger istenirse, bir dosya da bu postanin sonuna eklenerek gönderilebilir. Bu, genellikle, "eklenecek" dosyanin adinin e-postanin bas kisminda "Attahment:" seklindeki bir alana yazilmasiyla olur. Eklenen dosya düz yazi yaninda resim, ses, program vb içeren "binary" dosyalar da olabilir. Maili alan kisi, eger kullandigi e-posta programi destekliyorsa, gönderilen dosyayi yerel diskine saklayabilir. Eklenmis dosya kullanimi, mail programlarinin bir özelligidir. Standart bir sekilde hemen hemen tüm e-posta programlari bu kullanimi desteklemektedir.
9. Bir BINARY dosyayi (program, sikistirilmis dosya vb) e-mail ile nasil gönderebilirim?
Dogrudan gönderemezsiniz. Binary dosyalar pek çok standart olmayan karakterler (kontrol karakterleri) içerirler. Böyle dosyalari göndermenin yolu önce standart ASCII karakterleri kullanarak bir KODLAMA yapmaktir. Kodlama sonunda binary dosya sadece ascii karakterlerden olusan, satir uzunlugu 64 karakter olan bir forma dönüsür. Artik bu dosyayi e-posta ile gönderebilirsiniz. Maili alan kisi bu kodlamanin tersini yaparak ascii dosyayi orijinal BINARY hale getirmelidir. Bu Binary-Ascii dönüsümünü yapan kodlama sistemine ENCODE ya da UUENCODE (Unix-to-Unix EnCode) denir. Ascii-Binary dönüsümünü yapan kodlama sistemine ise DECODE ya da UUDECODE adi verilir. UUENCODE/DECODE yapan programlar bütün sistemler icin mevcuttur. Ayrica a2.2/b2a, uue/uud, xxencode/xxdecode gibi programlar vardir.
ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/mirrors/simtel/msdos/decode altinda DOS için bir sürü encode/decode utility var. Ayni sekilde, ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/mirrors/simtel/win3/encode altinda da windows için bazi programlar var. ftp://ftp.bilkent.edu.tr/pub/Utils/ de uue/xxencode vs bulunabilir.
Unix için birr örnek kullanim vermek gerekirse; css isimli bir dosyayi uuencode ile kodlayip akgul@bilkent.edu.tr 'ye gönderelim. Bu durumda sirayla asagidaki islemleri yapariz :
VM/CMS sisteminde uuencode/decode donusumleri ARCUTIL programi ile yapilabilir.
Machintosh sistemleri icin benzer binary-ascii donusumu yapan sistem BinHex'tir. Son yillarda gelistirilen yeni bir internet mail standarti MIME (Multipurpose Internet Mail Extentions) mail programlarinda gittikçe daha fazla kullanilmaya baslanmistir. e-posta sistemlerinde genel gidis, mümkün oldugu kadar farkli yapidaki bilgileri (ses, resim, video, metin) e-posta ile göndermek ve bu tip verileri anlayan ve cözümleyen e-posta sistemleri/programlari gelistirmek seklinde olmaktadir. Ayrica, gönderilen postalari sifreleme/desifreleme sistemleri de artan oranlarda ilgi konusu olmaktadir. Netscape 2.0 sonrasi sürümlerde bulunan e-posta servisi buna en güzel örnektir.
Binary dosyalarin e-posta ile gönderilme yöntemlerinden bir tanesi de, ilgili dosyayi e-posta'nin sonuna "attachment" olarak eklemektir. Mail programlari, ascii ya da binary dosyalarin gönderilen postaya attach edilmesini artan oranlarda desteklemektedir. Böylece, postayi alan kisi, otomatik olarak, "attachment" olarak gelen dosyayi (eklenmis dosya) da yerel diskine saklayabilmektedir.
10. Internet üzerinden bir BITNET adresine e-posta gönderemiyorum. Ne yapmaliyim?
Hemen panik olmayin. Bitnet maillerini "user%node.bitnet@bitnet-gateway" seklinde yönlendirerek gönderebilirsiniz. bitnet-gateway, Türkiye için vm.ege.edu.tr 'dir. Örnek vermek gerekirse, ucgokcol@tritu adresili bir bitnet/earn kullanicisina mail göndermek için; ucgokcol%TRITU.BITNET@vm.ege.edu.tr seklinde yönlendirilmis bir adres kullanabiliriz. Yukaridaki gösterimde, bitnet mailini Ege Üniv. deki bitnet-internet gateway'e yönlendirdik. Ancak, normalde bulundugunuz sistemin user@falan.bitnet seklindeki mailleri otomatik olarak bir bitnet-internet gateway'e yönlendiriyor olmasi da gerekir.
11. Internet uzerinden bir UUCP adresine mail gönderemiyorum. Ne yapmaliyim?
user%host.UUCP@uunet.uu.net ya da user%domain@uunet.uu.net seklinde göndermeyi deneyin.
12. Gönderdigim e-posta yerine ulasmadan bana geri döndü. Problem ne olabilir?
Öncelikle adresi kontrol edip mail göndermeye calistiginiz yerin sistem sorumlusuna sormalisiniz. Asagidaki bilgiler size bir miktar yol gosterecektir.
Ne yazik ki, e-posta için tam güvenli diyemeyiz. e-posta bir yere ulasirken pek cok domain'den geçebilir ve buralarda bazi potansiyel 'suç islemeyi seven kisiler' mailleri durdurup içerigine bakabilir. Binlerce ag arasinda böyle kisiler her zaman vardir. Bu yüzden, gizli bilgiler içeren mailleri (kredi karti numaralari, sifre vb) e-posta ile göndermeyin.
Ikinci olarak, mailiniz herhangi bir sebeple yerine ulasamamissa NORMAL OLARAK size geri dönmesi gerekir. Normal olarak dönmesi gereken dagitilmayan mailler NORMAL OLMAYARAK bazen cyberspace'in karanliklarina gömülebilir.
Ayrica, size gelen maillerin 'From:' kisminda gördügünüz adres ve isim aslinda o maili gönderen kisiye ait olmayabilir. Onunla uzaktan yakindan ilgisi bile bulunmayabilir. Bazi mailer programlari bu çesit e-posta basliklarini mail gönderen kisinin kolayca degistirmesine olanak tanimaktadir.
Internet'teki güvenlik problemleri, ticari kullaniminin artmaya basladigi 1995'lerden sonra ciddi olarak ele alinmaktadir. Bununla paralel olarak, yakin gelecekte, daha güvenli e-mail servislerinin olabilecegini umabiliriz.
14. e-posta gönderirken dikkat edilecek noktalar var mi?
e-posta, internet servisleri arasinda en yaygin kullanilanidir. Kullanimda bazi noktalara dikkat etmek gerekir: (Bu bölümün yaziminda, e-mail netiquette'den yararlanilmistir.)
Adresler ve Isimler :
15. Sadece e-mail erisimim var. Ne ölçüde Internet servislerinden yararlanabilirim?
Pek çok Internet servisinin e-posta erisimi vardir. Bazilari biraz zahmetli olsalar da bu servisler e-posta ile kullanilabilir ve özellikle FTP çok esnek ve kolay bir kullanima sahiptir.
16. Diger servisler üzerinden e-posta kullanimi
Salt e-posta programlari kullanarak gönderme yaninda e-posta, degisik internet servislerinin bir parçasi olarak bunlarin içine yerlestirilebilmektedir. Web ve Gopher içinden e-posta ve news programlari içinden e-posta kullanimlari buna en guzel örneklerdir. Web içinde, e-posta adreslerine linkler konulabilmektedir. Özellikle, bir kisiye ait "Web Sayfasi" ni ziyaret ettiginizde oradan ayrilmadan ve ayri bir mail programi kullanmadan ona bir e-posta mesaji birakabilirsiniz. Ya da, Web üzerinden eristiginiz bilgileri o ortamdan çikmadan baska bir kullaniciya e-posta ile gönderebilirsiniz. Ayrica, usenet haberlerinin okunmasini saglayan "news reader" programlari da okunan bir habere cevap yazilmasini saglayacak kendi içinde (built-in) e-posta gönderme sistemine sahiptir.
17. POP3 nedir? Ne gibi avantajlar saglar?
Pek çok e-posta sistemlerinde SMTP yaninda ikinci bir servis daha vardir : POP (Post Office Protocol). POP servisinin islevini ikiye ayirarak anlatmak daha uygun:
18. e-posta içinde Türkçe karakter kullanimi....
Türkçe'de, her dilde olmayan bazi özel karakterler var (noktali C, noktali O vb harfleri gibi). Türkçe karakterleri mail yazismalarinizda kullanirken bunu okuyacak kisilerin klavyelerinin ve sistemlerinin bu karakterleri anlamayabilecegini göz önüne almalisiniz. Hatta bu özel karakterler karsi sistemde kontrol karakteri olarak algilanabilmekte ve bu da zaman zaman kotu sonuçlar dogurabilmektedir. Bu yüzden e-posta yazismalarinda standart ingilizce klavyedeki harflerin kullanilmasi hala çogu durumda bir zorunluluktur.
Türkçe karakterlerle dolu mail, bilgisayar sistemi "Türkçe" desteklemeyen birisinin çivi yazisi gibi olacak ve okunamayacaktir. Bu yüzden, özellikle listelere, tartisma öbeklerine ve yurt disindaki adreslere gönderilen maillerde Türkçe karakterler kullanmaktan kaçinmalisiniz. Bunun Türkçe'yi sevmekle/sevmemekle bir ilgisi yok. Bir unicode sistemi tam standartlasip oturmadan ve sistemlerde yayginca desteklenmeden bunu yapmak yarardan cok zarar verebiliyor. Ancak, maili gönderdiginiz kisinin e-posta programinin ve bilgisayar sisteminin gönderdiginiz iletideki türkçe karakterleri görüntüleyebileceginden %100 eminseniz, kullanmanizda bir sakinca yok.
19. e-posta ile gelen iletilerden sistemime virüs bulasir mi?
Bu soruya günümüzde kolayca "hayir" demek ne yazik ki tam mümkün degil. e-posta programlari ve protokoller çok gelisti.Ama gene de, e-mail ile virüs bulasmasinin çok çok zor oldugunu söyleyebiliriz. Öncelikle,
20. Yazismalarda sikça enteresan karakterler görüyorum. :-), :-(, (-* gibi. Bunlar ne anlama gelir?
Iste bir baska klasik daha!!! Bu ve benzeri onlarca sembol, Internetçe'nin temel sözcükleri. [Meraklisina, Internetçe diye bir dil yok. Bu sözcügü ben uydurdum :-) ].
Çogu durumda duygulari sözlerle ifade etmek zordur. Kizginlik, sevinç, üzüntü, saskinlik, vb gibi durumlar içinde oldugumuzda bunu, genellikle, yüz ifadelerimizle (vücut dili, mimik) ifade ederiz. Peki ya ayni duygulari bizi görmeyen dünyanin öbur ucundaki birisine nasil gösterecegiz? Ne yapalim ki çok sevindigimizi/üzüldügümüzü anlatabilelim?
Bir resim/grafik bir sözcüge bedel derler ya, ne kadar da dogru!!! Yillar içinde, standart ascii karakterler kullanarak (Ascii Art, harflerle yapilan sanat) böyle durumlari anlatan kisaltmalar türetilmistir. Grafik ortamlarin bilgisayar dünyasina uzak/yabanci oldugu zamanlarin (1980'ler) ürünü bu kisaltmalar gerçekten Internet dünyasinda çok tutmustur. Bu kisaltmalar onbinlerce kisi tarafindan kullanilir ve siz de bunlari gördügünüzde sakin sasirmayin. Bu kisaltmalar, çogunlukla, dogrudan duygulari ifade etmektedirler, (hem de basarili bir sekilde). Elektronik postalarinizda, ag sohbetlerinizde (talk, irc gibi ortamlarda) bunlari kullanin. Çok faydali olduklarini göreceksiniz.
Neyse, sözü burada keselim ve bu ilginç sembollerin kisa bir listesini verelim:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
:'-( | aglamak |
|
|
|
:-o | sürpriz!! (sasirmak) |
|
|
|
:-D | siritarak gülmek |
|
|
|
:-X | ser veririm, sir vermem |
21. Istemedigim kisilerden gelen e-posta iletilerini filtreleyebilir miyim?
Evet, bunu yapabilirsiniz. Bazi e-posta programlari (Pegasus Mail, Eudora Pro, E-Mail Connect gibi) oldukça esnek filtreleme mekanizmalarina sahiptirler. Size gelen e-posta iletilerinin bas kismindaki (header) bazi bilgilerden (Subject, From, To, Cc bilgileri gibi) yola çikarak, filtreleme yapabilirsiniz. Filtreleme 2 asamalidir:
22. "Return Receipt" ve "Acknowledgement" nedir?
Bazi e-posta sistemleri, birine gönderdiginiz bir mesaj yerine ulastiginda, size kisa bir "gönderildi" mesaji yollayabilir. Böylece siz de, mesajinizin yerine ulasip ulasmadigini anlamis olursunuz. Eger kullandiginiz e-posta programinin böyle bir yetenegi varsa, ilgili seçenegi degistirerek, gönderdiginiz mailler için "return receipt" (ya da acknowledgement) -alindi/gönderildi- mesajinin size iletilmesini saglayabilirsiniz.
23. Dünya Üzerinde Bedava e-posta servisi veren siteler
Basta söylendigi gibi, e-posta kullanmak için (daha dogrusu size e-posta gönderilebilmesi için) bir e-posta adresinizin olmasi lazim. Internet servis saglayicilarinin hepsi de, servis verdikleri kisilere e-posta servisi veriyorlar. Ancak, eger isterseniz, kendinize bedava yeni e-posta adresleri alabilirsiniz!! Bir ömür boyu size BEDAVA E-POSTA adresi vermeyi taahüt eden siteler ortaya çikmaya basladi. Özellikle bir ISS'den servis aliyorsaniz, sözlesmeniz bittiginde hesabiniz (e-posta hesabi da) iptal oluyor. Baska bir ISS ile çalismak istemeniz durumunda da ayni sey söz konusu. Bedava e-posta servisi veren siteler ise, bu sakincalari ortadan kaldirabilir. Ancak, bu sitelerin geçmisleri çok yeni ve 1996 sonlarina dogru ortaya çiktilar. Su an ömür boyu servis taahhüdü yapiyorlar ama hala insanin kafasinda bazi soru isaretleri kalabiliyor. Web erisimi olan herhangi bir bilgisayar ile e-postalarinizi okuyabiliyorsunuz. Bu siteler, reklam gelirleri ile para kazandiklarini söylüyorlar ve tam gizlilik garantisi veriyorlar (?). Özellikle ABD'de bu tip servislerin kullanim sikliklari artmakta. Su an sayilari az. Asagida bu servislerin kisa bir listesini bulacaksiniz. Ilgili web sitesine baglanildiginda gerekli açiklamalar ve yardim ekranlari geliyor. Hepsinde de, kendinize bir kullanici adi (username) ve sifre (password) seçiyorsunuz. (Genellikle) Web erisimi ile e-postalarinizi okuyabiliyorsunuz.
24. Tanimadiginiz bir yerden hoslanmadiginiz içerikte bir e-posta aldiniz. Ne yapmalisiniz?
Bazen insan posta kutusunda ilgisiz, çogunlukla ticari reklam ya da degisik amaçli propaganda içerikli e-postalar bulabiliyor. Bu tip mailleri gönderen insanlar, listeleri, haber gruplarini vb tarayarak insanlarin e-posta adreslerini belirliyorlar ve sonrasinda da bu mailleri gönderiyorlar. Her ne kadar filtreleme mekanizmalari istenmeyen mailleri önleyebilse de böyle durumlarla karsilasmak son derece olasi. Bu ve benzeri içerikli mailler alirsaniz, eger gönderen kisinin adresi belli ise o maili geri postalayabilirsiniz. Ilgili kisinin üst domain'indeki yetkili adreslere (root, spam, postmaster gibi) kisa bir not gönderebilirsiniz.
Bu tip iletileri engellemek ve "spam" iletileri analiz etmek için gelistirilen bazi programlar da var. Ayrica, e-posta programinizin filtre seçenekleri de size birmiktar yardimci olabilir.